Dikkat Eksikliği-Hiperaktivite Bozukluğu ve Üst Düzey Bilişsel İşlevler
22 Nisan 2018
Özel Öğrenme Güçlüğü ve Disleksi
22 Nisan 2018

Beyin Yapısı ve Özellikleri

 

Beyin yapısal ve işlevsel özellikleri bakımından uzun yıllardır araştırılan, günümüz imkan ve koşulları sayesinde de daha kapsamlı ve kaliteli bir şekilde araştırılmaya devam edilen bir alandır. Güncel araştırmalar sonucunda elde edilen bilimsel sonuçlar bizlere beynin yapısal ve işlevsel özelliklerine daha yakından bakarak duygu-durum bozuklukları, davranış bozuklukları, gelişim dönemi bozuklukları, bellek ve öğrenme güçlükleri gibi sorunlarla çalışırken tanı koyma, tedavi/rehabilitasyon ve izleme süreçlerinde çok önemli kaynak oluşturmaktadır. Bu bağlamda beyine biraz daha yakından bakalım. Beyin iki yarımküreye sahip olup her iki yarımküre de kendi içinde 4 loba ayrılmıştır; Frontal, Temporal, Parietal ve Oksipatal loblardır.

Öncelikle her iki yarımküreye bakalım, beynin sol ve sağ yarımküreleri birbirinden tamamen farklı özellikler göstermektedir. Sol ve Sağ yarımkürelerinin sağlıklı bir beyinde mükemmel bir uyum içinde çalıştığı her iki yarımkürenin de aynı yapıları içerdiği gerek çevreden gelen uyaranların işlemlenmesi gerekse karar verme süreçlerinde uyum içinde çalıştığı bilinse de her iki yarımküre işlevsel açıdan farklı alanlarda uzmanlaşmış durumdadır.

Sol yarımküre sözel materyalin işlemlenmesi üzerine, sağ yarımküre ise görsel-uzamsal materyalin işlemlenmesi üzerine uzmanlaşmıştır. İşlevsel olarak bu farkın nedeni sol ve sağ yarımkürelerinin ön kısımlarında (sol temporal bölge ile sağ temporal bölge) sol yarımkürenin sağ yarımküreye oranla daha geniş olması ile açıklanmıştır. Ayrıca sol yarımküre daha düşünsel ve mantıksal iken sağ yarımküre daha duygusal ve emosyoneldir. Bir diğer temel fark ise her iki yarımkürenin her hangi bir uyaranı işlemlerken çalışma şeklindedir buna göre sol yarımküre analizci-detaycı bir bakış açısı sergilerken, sağ yarımküre sentezci-bütünsel bir bakış açısı sergiler. Bu farktan yola çıkarak sağ yarımküre bütüne bakma ile ilgilenirken sol yarımküre detaylara bakar dolayısıyla sağ yarımküre dış hatların belirlerken, sol yarımküre iç hatları belirler. Bu temel farklardan yola çıkarak sol yarımkürenin dil-konuşma becerileri, sözel bellek süreçleri, işitsel dikkat, detaylar, mantıksal süreçler, planlama becerileri, okuma ve yazma becerilerini yönetirken, sağ yarımküre duygular, hayal gücü ve yaratıcılık, iletişim, yetenekler, dürtüler, haz alma, iç görü, sezgi gibi işlevleri yönettiğini söyleyebiliriz.

Bu farklardan yola çıkarak dikkat eksikliği-hiperaktivite bozukluğuna baktığımızda sol ve sağ yarımkürelerin yapısal ve işlevsel olarak uyum içinde olmamasından kaynaklı bir problem olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Her iki yarımküre kendi aralarında senkronize bir şekilde işlevsel ve yapısal nedenler ile çalışmadığı için dikkat süreçlerinde ve/veya duygu-dürtü kontrolünde zorluklar yaşanmaktadır. Beynin her iki yarımküresinde de bulunan Frontal bölge her iki yarımkürede de kişinin kendini düşünsel ve davranışsal açılardan kontrol etmesi üzerine uzmanlaşmış ve üst düzey bilişsel işlevlerin gerçekleştiği, beynin en gelişmiş alanıdır.

Dikkat eksikliği-hiperaktivite bozukluğu ve yönetici işlevler üzerine yapılan karşılaştırmalı araştırmaların sonuçlarına göre dikkat eksikliği-hiperaktivite bozukluğu olan kişilerin dikkat, bellek ve öğrenme süreçlerini yöneten yönetici işlevlerde bozukluklar yaşadığı ortaya konulmuştur. Bu işlevler; işleyen bellek (working memory), zaman algısı (sense of time), ileriye yönelik bellek (prospective memory), duygusal öz denetim (emotional self control), öz motivasyon (self activation), geri görü ve ileri görü (hindsight-forethought).

Yukarıda sayılan yönetici işlevler faaliyetlerimizi yönlendirmeye, o ”an” ile ilgili olmayan bilgiyi süzmeye/ertelemeye, karar vermemize ve organize olmamıza, ilgisiz uyaranları dışarıda tutmamıza yarar. DEHB düşünüldüğünde yönetici işlevler iki açıdan çok önemlidir. Emosyonel işlevler ve düşünceleri ile belleği kontrol eden işlevler olmak üzere iki temel özelliği vardır. Emosyonel işlevlerin doğru şekilde çalışmasıyla kişi duygularını sosyal içeriğe ve durumun gerekliliğine göre kontrol edebilir. Düşünceleri ve belleği kontrol eden işlevler sayesinde ise ne, neyden önceydi (öncelik-sonralık), zaman ve mekan (doğru zaman-doğru yer) kavramlarını yönetebilmektedir.

Nöro-İşitsel Aktivasyon Programları ve Beynin İşlevsel Özelliklerinin Arttırılması

Nöro-işitsel aktivasyon programları, kulaklıklar aracılığı ile müziği, tonları ve konuşmaları birer araç olarak kullanarak beynin iki yarı küresi arasındaki aktivasyonu geliştirmeyi amaçlamaktadır. Sağ kulaktan duyulan bilgiler beynin sol yarıküresine ve sol kulaktan duyulan bilgiler de beynin sağ yarıküresine gitmektedir. Bu durum, beynin iki yarıküresiyle de bağlantılı ve uyumlu bir şekilde çalışılabilmesine olanak sağlar.

Nöro-işitsel aktivasyon programları sesin ve zamanın ayarlanıp değiştirildiği, spesifik tonların ayrıştırıldığı ve kulağa özel olarak hazırlanan programlar gibi çeşitli tekniklerin kullanıldığı çeşitli müdahale programlarını içermektedir. Bunlar, beynin gelen bilgileri daha hızlı işlemlemleyebilmesini sağlayan ve iki yarıküre arasındaki senkronizasyonu arttırmaya yönelik beyni eğiten tekniklerdir.

Özel olarak hazırlanmış olan sakinleştirici ve terapotik programlar, beynin dil ve konuşma ile ilgili olan merkezlerini güçlendirmeye ve kişinin kendine olan değerini ve özgüvenini arttırmaya yöneliktir.

Nöro-işitsel aktivasyon programları beyin dalgalarını, nefes alış veriş oranlarını ve farklı aktivasyon seviyelerini belli ve kontrollü bir sırada kullanarak her kişinin ihtiyacına göre kişiye özel hazırlanmaktadır.

Danışan için uygulanan bu yöntem basit ve tamamen güvenlidir. Sadece her gün özel olarak hazırlanmış ses ve müzik programlarını kulaklıklar aracılığı ile dinleyerek, beynin sağlıklı bir işleyişe sahip olması mümkündür. Bu işleyiş birkaç hafta sürdüğünde beynin yeni, kalıcı, hızlı ve etkili bir alışkanlık edinmesi sağlanır. Dikkat ve konsantrasyon ile ilgili problemler, okuma, yazma ve konuşma gibi birçok öğrenme güçlüklüleri ve bazı davranışsal problemler beynin iki yarıküresinin ve ilgili olan merkezlerin nasıl kullanıldığı ile ilgilidir. Bu yüzden bu yeni ve heyecan verici metot ile çocukların ve yetişkinlerin yaşadığı farklı zorluk alanlarının geliştirilebilmesi mümkündür.

 

 

Tipik bir Noro-İşitsel Beyin Aktivasyon Methodu

  1. Beynin gelen ses ve konuşmaları tanıması, ayırt etmesi ve işlemlemesi ile ilgili olan beynin işitsel işlemleme kısmının işleyişini arttırmayı hedef alır. Bu işleyişin hızlanması, işitsel hassasiyetlerin azalmasını, anlama ve algılamanın hızlanmasını, sözel ifadenin ve okuma-yazmanın gelişimini sağlar.
  2. Beyinde diğer duyuların (koklama, tat alma, görme ve dokunma) da işlemlendiği merkezlerin aktivasyonunu gerçekleştirerek, uyaranların çok geldiği durumlardaki hassasiyetleri azaltır ve genel işleyişe yardımcı olur.
  3. Denge-koordinasyon merkezinin aktivasyonunu sağlayarak kişinin dengesini, prepozisyonunu, el-göz koordinasyonunu ve motor becerilerini geliştirir.
  4. Kişide sağ kulak baskınlığını geliştirerek, kişinin konuşma ile ilgili gelen bilgilerin daha iyi tanımasını, daha hızlı anlamasını ve daha iyi bir sözel ifade geliştirmesini sağlar.
  5. Beynin iki yarı küresi arasındaki iletişimi arttırarak, beynin işlemleme süresinin, algılama ve anlamasının hızlanmasını sağlar.
  6. Nefes alış-veriş ritimlerini değiştirerek kişinin rahatlamasını veya aktivasyonunun artmasını sağlar. Konuşma bozukluklarına (or: kekemelik), dikkat eksikliğine ve hiperaktiviteye neden olan beyin dalgalarının alışkanlığını değiştirir.
  7. Kişinin özgüveni ve motivasyonunun artışına yardımcı olarak inanış sisteminin değişmesini sağlar.